375 هجرى / 997 ميلادى . اميران گرگانج متصرفات خوارزمشاهان را مسخر ساختند و لقب ايشان به غالبان رسيد و تصادمات پايان يافت « 1 » . صاحب اسفيجاب فرمانبردارى خويش را در برابر سامانيان فقط با ارسال چهار پول و هدايا و جاروب ابراز مىداشت « 2 » . وى در تركان ناحيهء شرقى سير دريا و بخش غربى هفت آب كه مطيع سامانيان بوده‌اند نيز مؤثر بوده . دربارهء « شاه تركمن » كه در شهر اردو زندگى مىكرده گفته شده است كه وى « از ارسال هدايا براى صاحب اسفيجاب هرگز فروگذار نمىكرده » « 3 » . متأسفانه نمىدانيم ، آيا صاحب اسفيجاب در برابر قراخانيان ، بهنگام هجوم ايشان به ماوراء النهر مقاومتى ابراز داشت يا نه . منشأ صاحبان صغانيان و يا به قول ابن حوقل « 4 » « آل محتاج » معلوم نيست . ايشان به لقب عربى « امير » ملقب بوده‌اند . و لقب صاحبان پيش از اسلام صغانيان ( يعنى « صغان - خدات » ) در آن دوران ديگر مشاهده نمىگردد . سرزمين صغانيان پس از سقوط سامانيان نيز در تحت حكومت اميران جداگانه‌اى قرار داشته « 5 » . در ختل هم در آن عهد به القاب قبل از اسلام يعنى « ختلان - شاه » و « شير ختلان » برنمىخوريم « 6 » . حتى در قرن ششم هجرى

--> ( 1 ) - « متون » ، ص 13 - 12 ( گرديزى ) ؛ نرشخى ، چاپ شفر ، ص 189 ( از عتبى ) ؛ به بعد - هم رجوع شود . ( 2 ) - به ماقبل در حدود ص 450 . ( 3 ) - مقدسى ، 275 . ( 4 ) - ابن حوقل ، 401 . دربارهء « آل محتاج » رجوع شود به ابن الاثير ، چاپ تورنبرگ ، VIII ، 196 . ( 5 ) - « متون » ، ص 15 ( گرديزى ) . ( 6 ) - ابن خرداذبه ، 29 .